Motor beceriler günlük aktiviteleri yapabilmemizi sağlayan fiziksel hareketlerdir. İnce motor ve kaba motor beceriler olmak üzere ikiye ayrılır. Fiziksel gelişim ile paralel ilerleyen bu beceriler sadece bedensel gelişimle kalmayıp çocuğa bağımsız hareket alanı sunarak keşif çemberini büyütmesini sağlar.
Büyüyen keşif çemberiyle çeşitlenen ve artan yeni uyaran sayısı bilişsel gelişimi de olumlu yönde ilerletir. Çünkü gelişim bir bütündür, herhangi aksaklık veya olumluluğun diğer alanları etkilememesi beklenemez. Yani erken yaşta kazandığımız bu beceriler diğer becerilerimizin temelidir ve yolunu açar diyebiliriz.
Kaba Motor Beceriler Nelerdir?
Kaba motor beceriler, vücudun büyük kas grubu veya geneliyle birlikte denge ve koordinasyonun da eklenmesini gerektiren hareketlerin yapılabilmesini sağlar.
Bunlar ince motor becerilerden daha fazla enerji gerektiren; yürüme, koşma, zıplama, oturma, atlama, nesneleri atabilme/tutabilme gibi eylemlerdir. Bu eylemleri gerçekleştirirken kişinin beden farkındalığına sahip olması, güç ve zamanlama ayarı yapması gerekir.
Günlük hayatta sıkça kullanılan kaba motor becerilerde yaşanan herhangi bir sorun kişinin görevlerini yerine getirememesine, sosyal hayatta zorlanmasına ve zorbalanmasına, çevreyle etkileşiminin kısıtlanmasına, diğer fiziksel ve motor becerilerde de gerilik yaşanmasına sebebiyet verebilir.
Kaba motor beceriler dörde ayrılır:
- Lokomotor hareketler: Yer değişimi gerektiren hareketlerdir.( yürüme-koşma-zıplama vb.)
- Lokomotor olmayan hareketler: Yer değişimi gerektirmeyen hareketlerdir.( itme-salınım-dönme-germe vb.)
- Denge: Statik ve dinamik dengeyi kapsar.
- Nesne kontrol becerisi: Top sürme/atma/fırlatma/vurma vb hareketlerdir.
Çocuklarda Kaba Motor Beceriler
Bebeklerde gelişim yukarıdan aşağıya olacak şekilde ilerler. Örneğin çocuk bilinçli olacak şekilde önce kafasını havada tutabilmeyi sonrasında kollarını hareket ettirebilmeyi daha sonra oturabilmeyi en sonunda da yürümeyi başarır. 2-3 yaş itibariyle iskelet ve kas sistemi gelişiminin yanında denge ve koordinasyonun da iyileşmesiyle çocuğun motor becerileri de artar.
0-3 Ay
- Yatar pozisyondayken başını 2 tarafa da çevirebilir ve bir şeye uzanma hareketi yapabilir.
- Başını dik tutmaya çalışır.
3-6 Ay
- Başını dik tutar.
- Desteksiz oturmaya çabalar.
- Yatar pozisyondayken dönme hareketleri ve bacakları büküp açma hareketleri yapabilir.
6-9 Ay
- Tek başına oturur eğer dengesini kaybederse tolere etmeye çalışır.
- Otururken nesnelere uzanır.
- Emeklemeye başlar.
9-12 Ay
- Koltuk altlarından desteklendiğinde veya bir şeye tutunduğunda ayakta durabilir.
- Destekle yürüyebilir.
1-2 Yaş
- Kendi başına merdiven inip çıkabilir.
- Koşmaya başlar.
- Eğilerek yerden nesneyi alabilir.
- Dengesini koruyarak topa vurabilir.
2-3 Yaş
- 3 tekerlekli bisiklet kullanabilir.
- Zıplayabilir.
- Hızlı koşabilir.
- Kendisine yavaşça atılan topu tutabilir/fırlatabilir.
- Parmak ucunda yürüyebilir.
- Bir süre tek ayak üzerinde durabilir.
- Geri geri yürüyebilir.
3-4 Yaş
- Yatarken dirseklerini kullanarak dönüp ayağa kalkabilir.
- Koşarken hız ve yön değişimleri yapabilir.
- Peş peşe zıplayabilir.
5-6 Yaş
- Nesnelerin üzerinden rahatlıkla atlayabilir.
- İsabetli atışlar yapabilir.
- Tırmanma-koşma-zıplama-yürümede ustalaşmıştır.
- Düz çizgide yürüyebilir.
- Rekabet içeren spor ve oyunlara katılabilir.
- İp atlarken dönebilir.
Kaba Motor Beceriler Nasıl Geliştirilir?
Kaba motor becerilerini geliştirmek için çocuğun hareket alanına ihtiyacı vardır. Düşecek-hastalanacak-bir şeylere zarar verecek korkusuyla çocuğu kısıtlamak her alandaki beceri gelişimini sınırlandırır. Çocuğun olabildiğince fazla sayıda ve çeşitte farklı ortama/çevreye maruz kalması fiziksel ve bilişsel gelişim için fırsat yaratır.
Çocuğun yaşı ve buna bağlı olarak yapabilecekleri göz önüne alınarak aktivite ortamları yaratılabilir, dışarıda/parkta oynamasına izin verilebilir, arkadaşlarıyla serbestçe oynaması teşvik edilebilir.
Bazı aktivite örnekleri:
- Top oyunları oynamak (voleybol/basketbol/futbol veya yakar top/istop vb)
- Çizgi üzerinde geri geri/yan yan/düz yürüme
- Yüzme, jimnastik, bisiklet sürme gibi sporlar
- Dans ve müzik/ ritmik aktiviteler
- Zıplama/ip atlama/seksek oynama
- Engelli koşu/tırmanma aktiviteleri
- Deve-cüce gibi ardıl komutlarla hızlı hareket etmeyi gerektiren oyunlar
Kaba Motor Beceriler ve Dil İlişkisi
Gelişim bir bütündür ve herhangi alanındaki aksaklığın diğer alanları etkilemesi kaçınılmazdır. Çocuğun en etkili öğrenme biçimi kendi deneyimleriyle gerçekleşendir. Bu sebeple erken yaşta kazanılması gereken kaba motor beceriler, olası uyaran çeşidi ve keşif alanını genişletmek için oldukça önemlidir. Çünkü ne kadar fazla yeni deneyim o kadar fazla nöral yeni bağlantı oluşması demektir. Bu şekilde artan ve çeşitlenen bağlantılarla bilişsel gelişim hızlanır ve yeni becerilere geçiş yapılır.
Dil, beynin birçok bölgesinin ve dolayısıyla da becerisinin ortak çalışması sonucu meydana gelen en komplike yeteneklerden biridir. Bu sebeple bilişsel gelişimi etkileyen her türlü unsurdan fazlasıyla etkilenir. Zamanında kazanılamayan kaba motor beceriler çocuğun dili algılama ve anlama, konuşma, öğrenme, iletişim kurma becerilerinde sorunlara neden olur.
Doğumdan itibaren aşamalı olarak geliştirdiğimiz ve erken yaşlarda edindiğimiz dil becerilerinin sınırlı olması, kişinin çevreyle olan her türlü etkileşimini olumsuz yönde etkiler. Çünkü sınırlı dil becerileri hem dış dünyadan bize gelen bilgileri anlamlandırmayı (alıcı dil becerileri) hem de dili kullanarak kendi düşünce ve ihtiyaçlarımızı aktarabilmeyi (ifade edici dil becerileri) engeller. Ve yine gelişim bir bütün olduğundan buradaki aksaklıklar diğer becerilerin kazanılmasını da zorlaştırır.
Eğer çocuğunuzun dil ve konuşma becerilerinde bir gecikme olduğunu veya akranlarından geride kaldığını düşünüyorsanız uzman dil ve konuşma terapistine başvurarak değerlendirme seansı talep edebilirsiniz.
Kaba Motor Becerilerde Gerilik Olduğu Nasıl Anlaşılabilir?
0-6 yaş aralığında tipik gelişim gösteren ortalama bir çocuğun hangi aralıklarda hangi becerileri kazanmış olması gerektiğini ‘Çocuklarda Kaba Motor Beceriler’alt başlığında incelemiştik.
Çocuğunuzu yaşına uygun motor gelişim basamakları açısından bu bilgilerle kıyaslayabilirsiniz. Bunun haricinde 3-5 yaş aralığı için uygulanabilen motor koordinasyon testleriyle de olası bir gerilik tespit edilebilir.
Kritik olası belirtiler:
- Sebepsiz yere sıkça düşme/tökezleme
- İnce motor becerilerde zayıflık
- Ayakta durma/yürüme sırasında dengeyi sağlayabilmek için kollarını havada ve yana açık şekilde tutma
- Yalnızca ayak uçlarına basarak yürüme
- Hızlı koşamama/zıplayamama
- Topu belirli hedefe atamama/atılan topu yakalayamama
- Yaşı geçkin olmasına rağmen ayakların hala içe dönük durması
Bazı ipuçları yakalanabilse de genelde ailenin bu becerilerdeki geriliği farketmesi ve kendi başına çözmesi zordur. Bu sebeple ileride çok daha büyük sorunlar yaşamamak adına düzenli pedagog kontrolüne gitmek ve olası bir şüphe durumunda erken müdahale için uzmanlara başvurmak oldukça önemlidir.
Otizmde Kaba Motor Beceriler
Kaba motor beceri sorunları otizmin temel 2 tanı kategorisi içinde yer almaz. Fakat otizmli çocukların genelinde erken yaşta kazanılan motor beceriler açısından yetersizlikler görülür. Hatta 1.tanı kriteri olan sosyal iletişim ve etkileşim yetersizliklerinin temelinin geciken motor beceriler sebebiyle genişletilemeyen keşif alanı olduğu düşünülüyor. Yine aynı sebeple bilişsel becerilerin de gelişiminin kısıtlanmasıyla ifade edici dil becerilerindeki olumsuzluklar ilişkilendirilmiştir.
Otizmli çocukların tipik gelişim gösteren çocuklara kıyasla;
- Daha geç ve farklı(dengesiz ve sendeleyerek) yürüdüğü,
- Bebeklik döneminde oturma-emekleme-sırtüstü pozisyondan yüzüstüne dönmede farklılıklar ve denge kaybını tolere edici reflekslerin eksikliği,
- Denge-hız-çeviklik gerektiren hareketlerde uzuvları koordineli şekilde hareket ettirememe, görülmüştür.
Özetle kaba motor becerilerdeki gerilikler olası otizm belirtisidir diyebiliriz.
Uzman Desteği Neden Önemli?
Kaba motor beceriler her ne kadar kolay ve herkesin yapabileceği fiziksel beceriler gibi gözükse de bununla kalmaz, çocuğun ileriki çoğu becerisinin temelini oluştur.
Genetik faktörler, bireysel farklılıklar, çevresel sınırlılıklar, beslenme ve fiziksel yetersizlikler, bozukluk ve sendromlar sebebiyle motor becerilerin gelişimi bazı çocuklarda farklılık gösterebilir.
Yazımızın içinde sık sık belirttiğimiz gibi gelişimin bir bütün olması sebebiyle erken dönemde kazanılan becerilerin zamanında ve doğru şekilde kazanılması ileriki becerilerin inşası için kritik öneme sahiptir.
Kişiye bağımsız hareket yetisi ve genişletilmiş keşif çemberi kazandıran kaba motor beceriler fiziksel ve bilişsel gelişime çokça katkı sağlar. Bu becerilerdeki herhangi bir sorun kişinin gündelik görevlerini yerine getirememesine, akademik ve sosyal hayatta zorlanmasına, öz bakım ve özgüven sorunları yaşamasına sebebiyet verebilir.
Ailenin çocuğu iyi bir şekilde gözlemlemesi, motor gelişim evrelerine uygunluğunu takip etmesi ve aykırılık durumunda acilen bir uzmana başvurması gerekir. Uzmana düzenli olarak gidilmeli, verdiği yönergelere uyulmalı ve çocuğun gelişim süreci takip altına alınmalıdır.
Eğer çocuğunuzun akranlarından daha geride olduğundan şüpheleniyorsanız zamanla düzelmesini beklemek yerine bir uzmana başvurarak, hem durumu netleştirmiş hem de olası sorunlara karşı erken müdahalede bulunarak gelecekteki birçok problemi engellemek adına adım atmış olursunuz.
